SARP – historia, tradycja i dzień dzisiejszy


Zawód architekta swoimi korzeniami sięga czasów antycznych. Już w I w p.n.e. Witruwiusz, rzymski architekt i inżynier, napisał do dziś czytane i cytowane dzieło: „O architekturze ksiąg dziesięć”. Przez całe wieki architekci łączyli umiejętności artystyczne i techniczne, dysponowali szeroką wiedzą, wymienić tu można choćby genialnych mistrzów renesansu Leona Baptystę Albertiego, Michała Anioła czy Leonardo da Vinci. Oczywiście, na wszechstronne wykształcenie mogli pozwolić sobie tylko najbogatsi, elita, która za patronów miała także elitę – możnych tego świata. Niekiedy wykształcenie zdobywali też zdolni rzemieślnicy. Patron dbał o zapewnienie odpowiednich warunków pracy i życia twórcy.
 
Przełom w zasadach wykonywania zawodu przyniosła rewolucja przemysłowa.  Skończyła się epoka mecenatu, zaczęła się epoka wolnej konkurencji. Coraz większa liczba realizowanych budynków i obiektów inżynierskich oraz rozwój nowych technologii doprowadziły do powstania specjalizacji zawodowej. Wyodrębniły się niezależne od siebie profesje: architektów i inżynierów budowlanych. Architekci uniezależnili się od swoich patronów, zdobyli swobodę i zaczęli działać na zasadach, negocjując każdorazowo swoje wynagrodzenie. Konflikty wolnorynkowe, których ofiarami lub sprawcami byli architekci doprowadziły do powołania instytucji samorządowych, jednoczących architektów i broniących zawodowych interesów, promujących twórczość. W 1834 roku powołano Brytyjski Królewski Instytut Architektów (RIBA – Royal Institute of British Architects), a w 1857 Amerykański Instytut Architektów (AIA – American Institute of Architects). Uchwalono zasady, którym musieli podporządkować się ich członkowie. Wprowadzone zostały egzaminy zawodowe, licencje i uprawnienia. Zawód architekta uległ regulacji i komercjalizacji.
 
Historia działalności stowarzyszeniowej architektów i inżynierów polskich liczy sobie już ponad 100 lat. W roku 1877 powstało Krakowskie Towarzystwo Techniczne. Główną formą jego działalności były odczyty; opracowano memoriał w sprawie restauracji Wawelu (1881); wydawano: „Czasopismo Techniczne”, „Czasopismo Towarzystwa Technicznego Krakowskiego” i pismo „Architekt” . Krakowskie Towarzystwo Techniczne w 1880 r. liczyło 101, a tuż przed I wojną światową 475 członków.
 W międzynarodowym Kongresie Architektów, który odbył się w 1908 roku w Wiedniu uczestniczyła samodzielna Delegacja Architektów Polskich. Już w 1911 roku środowisko to opracowało Regulamin Konkursów Architektonicznych. Po odzyskaniu niepodległości, w 1919 roku zorganizowano I Powszechny Zjazd Architektów, a w 1934 roku powstało Stowarzyszenie Architektów Rzeczpospolitej Polskiej SARP. Nazwa ta przetrwała do 1952 roku, kiedy to na VI Walnym Zjeździe Delegatów SARP zmieniono nazwę na Stowarzyszenie Architektów Polskich, zachowując tradycyjny skrót SARP. Taką nazwę Stowarzyszenie nosi do dnia dzisiejszego. Do SARP-u należy obecnie ponad 5000 architektów.
 
Rozwój masowego budownictwa, urbanizacja i procesy globalizacyjne spowodowały kolejne przemiany na rynku budowlanym. Powszechnym celem i wymiernikiem działalności budowlanej stał się zysk, a narzędziem spekulacja. Reguły retoryki architektonicznej zostały zastąpione przez diatryby spekulantów budowlanych. Grzeczną pogawędkę zagłusza pokrzykiwanie – tak określił ten etap Charles Jencks, wybitny teoretyk architektury współczesnej. Zerwany został bezpośredni kontakt pomiędzy architektem a klientem. Pojawił się pośrednik- developer i nadzorca – project manager. Architektura potraktowana została jako towar.
 
Podejście to doprowadziło do największej sprzeczności, jaka cechuje współczesną praktykę architektoniczną. Architekt z jednej strony podlega presji rynku i konkurencji, który wymusza na nim zachowanie komercyjne, z drugiej zaś strony jego wykształcenie, świadomość i zasady etyki zawodowej skłaniają do dążenia do artystycznych celów i ciągłego doskonalenia swoich projektów. Organizacje architektoniczne, zarówno SARP jak i Międzynarodowa Unia Architektów UIA (International Union of Architects), zrzeszająca architektów z ponad 100 krajów całego świata, reprezentująca ponad milion architektów uważają, że wolny rynek nie może być jedynym mechanizmem regulującym zróżnicowane kwestie wykonywania zawodu.
 
Kultura europejska, tworzona przy znacznym udziale architektów, oparta była na talencie jednostek i powstała w celu realizacji idei, nie zaś osiągnięcia maksymalnego zysku. Fachowcy wiedzą, że podejście ekonomiczne nie prowadzi do powstania wybitnych dzieł architektonicznych. Stąd wynikają dążenia korporacji zawodowych i międzynarodowych organizacji architektów do koordynacji działań zmierzających do ochrony zawodu, jego statutu i niezależności. Złe doświadczenia w postaci efektów wyboru architekta poprzez przetarg, na zasadzie najtańszej ceny oferowanej za projekt, są już powszechnie znane i odczuwalne. Dlatego wszędzie tam gdzie poszukiwana jest jakość architektury organizowane są konkursy na najlepszy projekt. Zasada ta dotyczy zarówno rynku publicznego jak i prywatnego. Oczywiście największe emocje i zainteresowanie towarzyszy wielkim konkursom na prestiżowe budynki publiczne, takie jak np. konkurs na projekt Muzeum Sztuki Nowoczesnej w centrum Warszawy, na który wpłynęło ponad 400 zgłoszeń architektów z całego świata.
 
Stowarzyszenie Architektów Polskich dysponuje zarówno największym i najdłuższym, bo kilkudziesięcioletnim doświadczeniem w organizacji konkursów architektonicznych, jak i profesjonalną kadrą – pochodzącą z wyboru i obdarzoną zaufaniem środowiska sędziów konkursowych. Stowarzyszenie Architektów Polskich oferuje współpracę zarówno inwestorom publicznym jak i prywatnym. Ostatnie konkursy krakowskie organizowane przy udziale sędziów SARP to m.in. Muzeum Lotnictwa Polskiego, Małopolski Ogród Sztuki, Muzeum Kantora, Centrum Kongresowe, place miejskie i kładki przez Wisłę. Uważamy, że wybór projektu i architekta poprzez konkurs jest najlepszą metodą, zapewniającą wysoką jakość architektury. Jesteśmy dumni, że nasze środowisko zawodowe może przyczynić się w ten sposób do rozwoju naszego miasta, regionu i kraju.
 
Artur Jasiński,
wiceprezes ZO SARP w Krakowie w latach 2003-2006